Всемирный день поэзии - 21 марта 2025 года.
К 80-летию бурятского поэта, аллинского моего земляка Геннадия Ринчино.
Шүлэгшэн 1945 ондо Хурамхаанай аймагай Алла hууринда түрөө. Хурамхаанай дунда hургуули дүүргээд, «Баргажанай үнэн» газетэдэ, хожомынь «Буряад үнэн» сониндо тусхайта сурбалжалагшаар ажаллаа. Геннадий Ринчино - СССР-эй журналистнуудай холбооной гэшүүн. Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ hургуули түгэсөө. 1970 онhоо «Баргажанай үнэн» газетын редакторай орлогшоор наhанайнгаа амаралтада гаратараа хүдэлөө.
1990 ондо Буряадай номой хэблэлээр «Сэлмэг гуниг» гэжэ нэрэтэй шүлэгүүдэйнь суглуулбари ном боложо гараhан юм. Александр Сергеевич Пушкин «На холмах Грузии лежит ночная мгла...» эхитэй шүлэг соогоо «Мне грустно и легко; печаль моя светла; Печаль моя полна тобою…» гэhэн уянгата мүрнүүдые hубарюулhан юм. «Печаль моя светла» мүрнүүд «Сэлмэг гуниг» гэжэ оршуулагдаад, Геннадий Ринчиногой шүлэгүүдэй согсолбориин нэрэ болоо хаш даа. Мүн поэдэй «Гуниг» гэжэ ара нэрэнь (псевдоним) боложо, нютаг нугадаа алдаршаа.
«…Тоором хара хүрьhэн соо
Тоонто минии булаатай»
(Дондок Улзытуев).
Аршаан булагай эхиндэ,
Алла хадын хормойдо,
Алла горхоной эрьедэ,
Алла гэжэ нютагта,
Хүнхэр тайгын үбэртэ,
Хүмэг шулуунай забhарта,
Хайр шулуун хүрьhэн соо
Тоонто минии булаатай...
*****
Намар түрөө hэм, Намар...
Набша намаа, ногоо сэсэг
Хагдаржа байгаа hэн, намар...
Буурал тайгада
Буга урамдаа hэн.
*****
Анхан дэлхэйдэ түрэхэдэм
Алла хадымни оройдо
Алаг буга урамдаа.
Yлгы соогоо хэбтэхэдээ
Урамдааень шагнаhандаа
Уян дуушан болонхойб.
Арбаадхан наһатай ябахадам
Аадарай түргэн бороондо
Алла горхомни үерлөө
Үхибүүн балшар наһандаа
Үер гаталан гараһандаа
Үндэр зориг абанхайб.
Аляа гүлмэр байхадам
Аллын нуурай үбсүүндэ
Сагаан шубууд наадаа.
Сэнгүү энэ наһандаа
Сарюухан шубуудые хараһандаа
Сэдьхэл сагаан ябаналби.
Айдар залуу үедэм
Аллын хангай тайгада
Хүхы шубуун донгодоо.
Хүбүүн ябаһан наһандаа
Хүхын дууе дахаһандаа
Харгын холые зоринхойб.
Анхан дэлхэйдэ түрэхэдэм
Алла нютагайм хүнүүд
Аба, эхэтэйм баярлаа.
Заахан үшөө байхадаа
Зоной олондо юрөөлгэһэндөө
Зоной түлөө оролдоноб.
*****
Балшар бага наһандаа
Байсада ошожо ахатаяа
Бүргэдэй ниидэхые харахадаа,
Бүрүүлтэжэ шалаһан нюдэдөө
Бүтүүхэн гараараа аршажа,
Уурхайгаа хаяжа ошоһон
Уулын бүргэдэй хойноһоо
Хүхэрэгшэ холые шэлэһэндэнь
Хүсэтэ далинуудаарнь омогорхон,
Хайр шулуу дамжажа,
Харайлдагша бэлэйбди дахан...
*****
Нэгэ заншал
Түрэл арадайм намтар түүхэдэ
Сагаар шалгуулhан заншалнууд бии.
Тэдэнэйнь олые мүнөөшье бидэ
Сахижал hуунабди ажабайдалдаа.
Υе наhаараа үбгэ эсэгэнүүднай
Υхэрэй хойноhоо нүүжэ ябахадаа
Υбэлжөөндөө гү, али зуhаландаа ошоходоо
Υнэhэеэ бэелээрээ абалсагша бэлэй.
Буусадаа гү, али бэлшээридээ хүрэмсээрээ
Байрлаха газараа шэлэн түхеэрхэдөө
Асарhан үнэhэеэ шаладаа дэлгээжэ,
Гал гуламтаяа шэнэдхэдэг гээшэ.
Удаань шанаhан эдеэнэйнгээ дээжые
Улаан гал ехэ гуламтынгаа
Унтарангуй ходо байхынь түлөө
Υргэдэг заншалтай гал заяашадаа.
Буряад зоной дунда оройдоо
Холын урда сагhаа нааша
Бог шоройгоо галдаа суглуулжа
Хаядаг хүнүүдые харахагүйт одоо.
Түрэл минии арад иигэжэ
Түби энэ дэлхэй дээрэ
Гал ехэ гуламтаяа тахижа,
Гасалангүй ажаhууна гээшэ.
*****
Эрьесэ
(Дуун)
Алтанхан намарай
Арюухан үедэ
Ангирын дуунай
Аялга эрьен,
Намайе дуудан,
Анханайм дуран,
Эрьеэ гүш?
Алтанхан намарай
Аажамхан үглѳѳ
Уулзаhан бугын
Урамдаагаар эрьен,
Шамайе дуудан,
Урданайм дуран,
Эрьеэ гүш?
Арюухан сэсэгүүдэй
Хагдарха үедэ
Аадарай бороогоор
Уйлан хайлан,
Маниие дуудан,
Аляахан дуран,
Эрьеэ гүш?
*****
Гурбан харгын hалаа -
Гуниг бодолойм залаа.
Гүйхэн бодол hалаа
Гүйлгэхөөр ухаа залаа.
Гуламта ехэ нютагни -
Уудам ута харгымни.
Унаhан дуhаhан наhамни
Унаган балшар моримни.
Хажуу тээшээ хадуурха -
Хажуур холын хадуур ха.
Гэнэн хонгор наhамни
Гунан жороо моримни.
Хүсэл, зориг, тэмсэл
Үсэд булта тэнсээл.
Хүдэр энэ наhамни
Хүлэг хурдан моримни.
Гурбан харгын hалаа -
Гуниг бодолойм залаа.
Гүйхэн бодол hалаа
Гүйлгэхөөр ухаа залаа.
*****
Эртын сагай домог түүхэ
Энэ наhандаа хөөрэн хэлсэхэ
Эгээл hайхан эрдэни гэлсэнэ.
Урдын сагай үльгэр туужа
Уудалан байжа хөөрэхэ гээшэ
Удаан наhанай заяа шэнжэ.
Үнгэрhэн сагай домог түүхэ
Үльгэрлэн хамта зугаалха гээшэ
Үни жаргалай эрдэни гэхэ…
*****
Мүнхэ наһан
(Дуун)
Энэ залуу наhан
Эрьеэ замбиин наран,
Энэ залуу наhан
Элдин дайдын саhан,
Энэ залуу наhан
Эртэ үглѳѳнэй манан.
Наран эрьен гараха,
Саhан эрьен орохо,
Манан эрьен хѳѳрэхэ,
Наhан урбан ошохо,
Наран эрьен дуулаха,
Дуран эрьен ерэхэ,
Мүнгэн дэлхэйн наран
Мүнхэ байха наран,
Манай эдир наhан
Мүнхэ залуу наhан,
Манай инаг дуран
Мүнхэ сэбэр дуран.
*****
Хадануудни, хэлыт даа намдаа…
Из цикла «Песни гор»
Хадануудни, хэлыт даа намдаа,
Юундэ ходо бүтүү байдагабт?
- Сэрэгтэ унаан хүбүүдээ һанхадамнай,
Досоомнай ехэ уйдхартай болдогол даа.
Хадануудни, хэлыт даа намдаа,
Юундэ шулуудаа доошонь хүмэрүүлнэт?
- Эдэш шулуунууд бэшэ хиим,
Бидиш иижэ уйлна гээшэбди...
Хадануудни, хэлыт даа намдаа,
Юундэ туж соо сууряан больногойб?
- Тиижэ хүнүүд һанааяа алдана бшуу даа
Дайнаан ерээгой хүбүүдээ һанжа...
Хадануудни, хэлыт даа намдаа,
Яахадаа оройнуудтнай иимэ эртэ бууралта¬аб?
- Дайнаан ерээгой хүбүүдээ һанхадаа,
Тархимнай сагаанаа түрүүн сайгаал даа…
*****
О, горы, скажите мне,
Почему всегда вы безмолвны?
- Скорбим мы о тех сыновьях,
Что пали в жестокой битве!
О, горы, скажите мне,
Почему вы вниз катите камни?
- Это горькие наши слёзы
Камнепадом льются в долину!
О, горы, скажите мне,
Почему не утихнет эхо?
- Это души горестно стонут
О павших за Родину нашу!
О, горы, скажите мне,
Почему побелели вершины?
- Это головы наши от скорби
Сединою навечно покрылись!
(Перевод с бурятского Баира Дугарова).
(Геннадий Ринчино был талантливым, тонко чувствующим и лирическим поэтом! Помнится, в стенах Дыренской средней школы (Курумканский район) со сцены звучало представление «Хадануудни, хэлыт даа намдаа…». Вопросы тенорным голосом задавал Андрей Митапов, ответы давались басовитым го¬лосом Жаном Балдановым. Оба от 1-го выпуска Дыренской средней школы, живут сейчас с детьми и внуками в г. Улан-Удэ).
Цыренжаб Чойропов.
К 80-летию бурятского поэта, аллинского моего земляка Геннадия Ринчино.
Шүлэгшэн 1945 ондо Хурамхаанай аймагай Алла hууринда түрөө. Хурамхаанай дунда hургуули дүүргээд, «Баргажанай үнэн» газетэдэ, хожомынь «Буряад үнэн» сониндо тусхайта сурбалжалагшаар ажаллаа. Геннадий Ринчино - СССР-эй журналистнуудай холбооной гэшүүн. Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ hургуули түгэсөө. 1970 онhоо «Баргажанай үнэн» газетын редакторай орлогшоор наhанайнгаа амаралтада гаратараа хүдэлөө.
1990 ондо Буряадай номой хэблэлээр «Сэлмэг гуниг» гэжэ нэрэтэй шүлэгүүдэйнь суглуулбари ном боложо гараhан юм. Александр Сергеевич Пушкин «На холмах Грузии лежит ночная мгла...» эхитэй шүлэг соогоо «Мне грустно и легко; печаль моя светла; Печаль моя полна тобою…» гэhэн уянгата мүрнүүдые hубарюулhан юм. «Печаль моя светла» мүрнүүд «Сэлмэг гуниг» гэжэ оршуулагдаад, Геннадий Ринчиногой шүлэгүүдэй согсолбориин нэрэ болоо хаш даа. Мүн поэдэй «Гуниг» гэжэ ара нэрэнь (псевдоним) боложо, нютаг нугадаа алдаршаа.
«…Тоором хара хүрьhэн соо
Тоонто минии булаатай»
(Дондок Улзытуев).
Аршаан булагай эхиндэ,
Алла хадын хормойдо,
Алла горхоной эрьедэ,
Алла гэжэ нютагта,
Хүнхэр тайгын үбэртэ,
Хүмэг шулуунай забhарта,
Хайр шулуун хүрьhэн соо
Тоонто минии булаатай...
*****
Намар түрөө hэм, Намар...
Набша намаа, ногоо сэсэг
Хагдаржа байгаа hэн, намар...
Буурал тайгада
Буга урамдаа hэн.
*****
Анхан дэлхэйдэ түрэхэдэм
Алла хадымни оройдо
Алаг буга урамдаа.
Yлгы соогоо хэбтэхэдээ
Урамдааень шагнаhандаа
Уян дуушан болонхойб.
Арбаадхан наһатай ябахадам
Аадарай түргэн бороондо
Алла горхомни үерлөө
Үхибүүн балшар наһандаа
Үер гаталан гараһандаа
Үндэр зориг абанхайб.
Аляа гүлмэр байхадам
Аллын нуурай үбсүүндэ
Сагаан шубууд наадаа.
Сэнгүү энэ наһандаа
Сарюухан шубуудые хараһандаа
Сэдьхэл сагаан ябаналби.
Айдар залуу үедэм
Аллын хангай тайгада
Хүхы шубуун донгодоо.
Хүбүүн ябаһан наһандаа
Хүхын дууе дахаһандаа
Харгын холые зоринхойб.
Анхан дэлхэйдэ түрэхэдэм
Алла нютагайм хүнүүд
Аба, эхэтэйм баярлаа.
Заахан үшөө байхадаа
Зоной олондо юрөөлгэһэндөө
Зоной түлөө оролдоноб.
*****
Балшар бага наһандаа
Байсада ошожо ахатаяа
Бүргэдэй ниидэхые харахадаа,
Бүрүүлтэжэ шалаһан нюдэдөө
Бүтүүхэн гараараа аршажа,
Уурхайгаа хаяжа ошоһон
Уулын бүргэдэй хойноһоо
Хүхэрэгшэ холые шэлэһэндэнь
Хүсэтэ далинуудаарнь омогорхон,
Хайр шулуу дамжажа,
Харайлдагша бэлэйбди дахан...
*****
Нэгэ заншал
Түрэл арадайм намтар түүхэдэ
Сагаар шалгуулhан заншалнууд бии.
Тэдэнэйнь олые мүнөөшье бидэ
Сахижал hуунабди ажабайдалдаа.
Υе наhаараа үбгэ эсэгэнүүднай
Υхэрэй хойноhоо нүүжэ ябахадаа
Υбэлжөөндөө гү, али зуhаландаа ошоходоо
Υнэhэеэ бэелээрээ абалсагша бэлэй.
Буусадаа гү, али бэлшээридээ хүрэмсээрээ
Байрлаха газараа шэлэн түхеэрхэдөө
Асарhан үнэhэеэ шаладаа дэлгээжэ,
Гал гуламтаяа шэнэдхэдэг гээшэ.
Удаань шанаhан эдеэнэйнгээ дээжые
Улаан гал ехэ гуламтынгаа
Унтарангуй ходо байхынь түлөө
Υргэдэг заншалтай гал заяашадаа.
Буряад зоной дунда оройдоо
Холын урда сагhаа нааша
Бог шоройгоо галдаа суглуулжа
Хаядаг хүнүүдые харахагүйт одоо.
Түрэл минии арад иигэжэ
Түби энэ дэлхэй дээрэ
Гал ехэ гуламтаяа тахижа,
Гасалангүй ажаhууна гээшэ.
*****
Эрьесэ
(Дуун)
Алтанхан намарай
Арюухан үедэ
Ангирын дуунай
Аялга эрьен,
Намайе дуудан,
Анханайм дуран,
Эрьеэ гүш?
Алтанхан намарай
Аажамхан үглѳѳ
Уулзаhан бугын
Урамдаагаар эрьен,
Шамайе дуудан,
Урданайм дуран,
Эрьеэ гүш?
Арюухан сэсэгүүдэй
Хагдарха үедэ
Аадарай бороогоор
Уйлан хайлан,
Маниие дуудан,
Аляахан дуран,
Эрьеэ гүш?
*****
Гурбан харгын hалаа -
Гуниг бодолойм залаа.
Гүйхэн бодол hалаа
Гүйлгэхөөр ухаа залаа.
Гуламта ехэ нютагни -
Уудам ута харгымни.
Унаhан дуhаhан наhамни
Унаган балшар моримни.
Хажуу тээшээ хадуурха -
Хажуур холын хадуур ха.
Гэнэн хонгор наhамни
Гунан жороо моримни.
Хүсэл, зориг, тэмсэл
Үсэд булта тэнсээл.
Хүдэр энэ наhамни
Хүлэг хурдан моримни.
Гурбан харгын hалаа -
Гуниг бодолойм залаа.
Гүйхэн бодол hалаа
Гүйлгэхөөр ухаа залаа.
*****
Эртын сагай домог түүхэ
Энэ наhандаа хөөрэн хэлсэхэ
Эгээл hайхан эрдэни гэлсэнэ.
Урдын сагай үльгэр туужа
Уудалан байжа хөөрэхэ гээшэ
Удаан наhанай заяа шэнжэ.
Үнгэрhэн сагай домог түүхэ
Үльгэрлэн хамта зугаалха гээшэ
Үни жаргалай эрдэни гэхэ…
*****
Мүнхэ наһан
(Дуун)
Энэ залуу наhан
Эрьеэ замбиин наран,
Энэ залуу наhан
Элдин дайдын саhан,
Энэ залуу наhан
Эртэ үглѳѳнэй манан.
Наран эрьен гараха,
Саhан эрьен орохо,
Манан эрьен хѳѳрэхэ,
Наhан урбан ошохо,
Наран эрьен дуулаха,
Дуран эрьен ерэхэ,
Мүнгэн дэлхэйн наран
Мүнхэ байха наран,
Манай эдир наhан
Мүнхэ залуу наhан,
Манай инаг дуран
Мүнхэ сэбэр дуран.
*****
Хадануудни, хэлыт даа намдаа…
Из цикла «Песни гор»
Хадануудни, хэлыт даа намдаа,
Юундэ ходо бүтүү байдагабт?
- Сэрэгтэ унаан хүбүүдээ һанхадамнай,
Досоомнай ехэ уйдхартай болдогол даа.
Хадануудни, хэлыт даа намдаа,
Юундэ шулуудаа доошонь хүмэрүүлнэт?
- Эдэш шулуунууд бэшэ хиим,
Бидиш иижэ уйлна гээшэбди...
Хадануудни, хэлыт даа намдаа,
Юундэ туж соо сууряан больногойб?
- Тиижэ хүнүүд һанааяа алдана бшуу даа
Дайнаан ерээгой хүбүүдээ һанжа...
Хадануудни, хэлыт даа намдаа,
Яахадаа оройнуудтнай иимэ эртэ бууралта¬аб?
- Дайнаан ерээгой хүбүүдээ һанхадаа,
Тархимнай сагаанаа түрүүн сайгаал даа…
*****
О, горы, скажите мне,
Почему всегда вы безмолвны?
- Скорбим мы о тех сыновьях,
Что пали в жестокой битве!
О, горы, скажите мне,
Почему вы вниз катите камни?
- Это горькие наши слёзы
Камнепадом льются в долину!
О, горы, скажите мне,
Почему не утихнет эхо?
- Это души горестно стонут
О павших за Родину нашу!
О, горы, скажите мне,
Почему побелели вершины?
- Это головы наши от скорби
Сединою навечно покрылись!
(Перевод с бурятского Баира Дугарова).
(Геннадий Ринчино был талантливым, тонко чувствующим и лирическим поэтом! Помнится, в стенах Дыренской средней школы (Курумканский район) со сцены звучало представление «Хадануудни, хэлыт даа намдаа…». Вопросы тенорным голосом задавал Андрей Митапов, ответы давались басовитым го¬лосом Жаном Балдановым. Оба от 1-го выпуска Дыренской средней школы, живут сейчас с детьми и внуками в г. Улан-Удэ).
Цыренжаб Чойропов.
2121