К 85-летию начала Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.
Сагаан тохорюунууд шубууд боложо хубилһан дайнда унаһан сэрэгшэдэй дурасхаалай һүлдэ болоһон байна.
1941 оной зунай нэгэ үдэр Ягдаг тосхонhоо (Хурамхаанай аймаг) 7 хүбүүд автомашинын кузов соо тээгдээд, Баруун зүг руу абаашагдаа бэлэй гэжэ Дэрээн нютагаймни үндэр наhатай болоhон зон хөөрөө һэн. Эгээл эдэ хүбүүд сугтаа түмэр замай сэрэгтэ алба хэжэ, 1942 оной зун немцүүдтэ хүреэлэгдээд баряанда (плендэ) абтаа гэhэн һанамжа бии.
Дэрээн нютагаймнай хүндэтэ багшын ажалай ветеран, 1937 ондо түрэһэн Жигжидма Батуевна Мунгунова дурсаа hэн: «Сэрэгтэ ошожо ябахадаа, Ягдагhаа хүбүүд харгыда оршоhон Хуллагай hүнэй фермада ябууд хоорондо мэндэеэ хэлэхэеэ ороходонь, эхэнүүднай тогооной архяар хүндэлхэ, машинадаа һуугаад, малгайнуудаа үргөөд, «баяртай» гэхэдэнь, тэндэ байhан хүнүүд, ехэ-багагүй, булта баран уйлалдахаш. Оло дахин иимэ хайратай юумэ хараад, мүнөөшье болотор нюдэнүүдымни урда байдаг. Хайран хүбүүд! Олониинь гэдэргээ ерээгүйл даа!».
Эдэл долоон хүбүүд түмэр харгыгаар «Баруун зүг руу аяншалха» аргатай болоол даа. Тэдэнэр поездоор оло дахин эндэ-тэндэ hуужа холын зай гаталаа бшуу даа.
«Түргэн шураг наһандаа
Түрэл нютагтаяа хахасажа,
Түбэр, түбэр баруушаа
Түмэр замаар мордолойт…».
Теэд уданшьегүй, богонихон сагай туршада һуралсал гараад, өөһэдөө түмэр харгы заһабарилагшад болохобди гэжэ нютагаархиднай тэрэ үедэ мэдэхэгүй байгаа ха юм даа.
Нютагаархидайнгаа түрэл нютагhаа мордоhониие hанахада, «Айдархандаа гараа бэлэйлби» гэhэн уйдхартай буряад дуунай үгэнүүдые hанахада болоно:
«Аажам, аажам, аажам дэлхэй дээр
Аалин hайхан нэгэл нютаг бии.
Аалин hайхан түрэл нютагhаа
Айдархандаа гараа бэлэйлби...».
Хүбүүдээ хайрладагби... Уйлахашье дуран хүрэдэг... 1941 оной зун Улаан Армида татагдажа, фронтын баруун-урда, урда зүгөөр түмэр замай албанда хүдэлһэн долоон нютагаархидаймнай табаниинь дайнай газарһаа бусаагүй.
1942 оной июлиин 7-до Ягдагһаа гарбалтай долоон нютагаархиднай Волга руу дүтэлхэ замууд дээрэ немцүүдэй частьнуудаар хүреэлэгдээ ха юм! Булта тэдэнэр түмэр замай 80-дахи батальоной барилгын ротын сэрэгшэд байгаа: Будаев Базар Бальшинович, Бадмаев Цыдып Лонхоевич, Митапов Очир Номшиевич, Раднаев Намдак Цыдыпович, Санжиев Цыремпил Бодиевич, Балданов Цырен Тонгобоевич, Цыренов Нима Цыренович.
Тэдэнэй табаниинь - Цыдып Бадмаев, Базар Будаев, Очир Митапов, Намдак Раднаев, Цыремпил Санжиев - плендэ абтаад, концлагерьнуудта абаашагдаһан гэжэ мэдэнэб; нүгөө хоёройнь хуби заяан мүнөөшье болотороо мэдэгдэдэггүй.
Тэдэнэй хуби заяан Эхэ оронойнгоо хуби заяандал адли гашуудалтай. 1941 оной аймшагтай дайнай хатуу хүшэр үдэрнүүдтэ фронтдо татуулһан нютагаархиднай жэл болоогүйдэ дайнда һураггүй үгы болоһон байна. Тэдээн тухай мэдээсэл Хурамхаанайшье, Баргажанайшье аймагуудай сэрэгэй комиссариадай архив соо үгы байгаа.
Һүүлдэнь мэдээжэ болоо: сэрэгшэд Воронеж хотын хажуудахи Кантемировка гэжэ газарта плендэ абтаһан байгаа (Berfonalkarte / Дайнай плендэ абтаһан хүнүүдэй хубиин карта соохи мэдээсэлэй ёһоор).
Ягдагай гурбан хүбүүдые, бусад плендэ абтаһан сэрэгшэдтэй хамта, адуу мал зөөдэг вагон соо ашаад, Германиин концлагерьнуудай нэгэндэ шанга харуул доро абаашаһан байна. Тэдэнэй хоёрынь амиды үлэһэн юм. Эдэ хэд бэ гэбэл, Цыдып Лонхоевич Бадмаев ба Базар Бальшинович Будаев болоно. Очир Номшиевич Митапов концлагерьта наһа бараа.
Манай залуу нютагаархид бэдэрэлгэ хэжэ эхилээ. 1942 оной июль hарада Волга шадарта дүтэлхэ замууд дээрэ немец сэрэгүүдэй хүреэлэгдэнхэй Ягдагай хүбүүд тухай мэдээсэл абахын тула нэмэлтэ ажал ябуулhаниинь тэдэниие hайн үрэ дүндэ хүргэбэ.
Дайнда абтаһан хүнүүдэй түрэлхидые олоходонь туһалдаг Германиин Alla Rusanova Wanninger эрхэтэнтэй бэшэлсээ. Элирүүлэгдэһэн хүнүүдэй хоёр Намдак Цыдыпович Раднаев ба Цыремпил Бодиевич Санжиев гэгшэдые Киев шадар совет плендэ абтаһан Дарница концлагерьта (Stalag 339 Kiew-Darniza) эльгээһэн байгаа. Ажал хүдэлмэриин ядаралһаа, бэе махабадай ядаралһаа боложо, Ягдагай хоёр хүбүүд Киев шадарай концлагерьта хосороо.
Россиин урда зүгтэ 1942 оной зун болоһон байлдаанда хабаадаһан үшөө хоёр нютагаархидай хуби заяан элирэнгүй үлэнхэй. Эдэ хадаа Балданов Цырен Тонгобоевич ба Цыренов Нима Цыренович гэгшэд.
Би ород хэлэн дээрэ зэдэлдэг «Белые журавли» гэhэн алдарта дуунуудай үгэнүүдые буряадууд хэлэн дээрэ оршуулжа туршаа hэм.
«Заримдаа һанаан соом сэрэгшэд
Шуһата байлдаанһаа бусаагүй хадаа,
Хара энэ газарта хэзээш хэбтээгүйдли,
Сагаан тохорюунууд боложо хубилаа ха даа».
Цыренжаб Чойропов.
Сагаан тохорюунууд шубууд боложо хубилһан дайнда унаһан сэрэгшэдэй дурасхаалай һүлдэ болоһон байна.
1941 оной зунай нэгэ үдэр Ягдаг тосхонhоо (Хурамхаанай аймаг) 7 хүбүүд автомашинын кузов соо тээгдээд, Баруун зүг руу абаашагдаа бэлэй гэжэ Дэрээн нютагаймни үндэр наhатай болоhон зон хөөрөө һэн. Эгээл эдэ хүбүүд сугтаа түмэр замай сэрэгтэ алба хэжэ, 1942 оной зун немцүүдтэ хүреэлэгдээд баряанда (плендэ) абтаа гэhэн һанамжа бии.
Дэрээн нютагаймнай хүндэтэ багшын ажалай ветеран, 1937 ондо түрэһэн Жигжидма Батуевна Мунгунова дурсаа hэн: «Сэрэгтэ ошожо ябахадаа, Ягдагhаа хүбүүд харгыда оршоhон Хуллагай hүнэй фермада ябууд хоорондо мэндэеэ хэлэхэеэ ороходонь, эхэнүүднай тогооной архяар хүндэлхэ, машинадаа һуугаад, малгайнуудаа үргөөд, «баяртай» гэхэдэнь, тэндэ байhан хүнүүд, ехэ-багагүй, булта баран уйлалдахаш. Оло дахин иимэ хайратай юумэ хараад, мүнөөшье болотор нюдэнүүдымни урда байдаг. Хайран хүбүүд! Олониинь гэдэргээ ерээгүйл даа!».
Эдэл долоон хүбүүд түмэр харгыгаар «Баруун зүг руу аяншалха» аргатай болоол даа. Тэдэнэр поездоор оло дахин эндэ-тэндэ hуужа холын зай гаталаа бшуу даа.
«Түргэн шураг наһандаа
Түрэл нютагтаяа хахасажа,
Түбэр, түбэр баруушаа
Түмэр замаар мордолойт…».
Теэд уданшьегүй, богонихон сагай туршада һуралсал гараад, өөһэдөө түмэр харгы заһабарилагшад болохобди гэжэ нютагаархиднай тэрэ үедэ мэдэхэгүй байгаа ха юм даа.
Нютагаархидайнгаа түрэл нютагhаа мордоhониие hанахада, «Айдархандаа гараа бэлэйлби» гэhэн уйдхартай буряад дуунай үгэнүүдые hанахада болоно:
«Аажам, аажам, аажам дэлхэй дээр
Аалин hайхан нэгэл нютаг бии.
Аалин hайхан түрэл нютагhаа
Айдархандаа гараа бэлэйлби...».
Хүбүүдээ хайрладагби... Уйлахашье дуран хүрэдэг... 1941 оной зун Улаан Армида татагдажа, фронтын баруун-урда, урда зүгөөр түмэр замай албанда хүдэлһэн долоон нютагаархидаймнай табаниинь дайнай газарһаа бусаагүй.
1942 оной июлиин 7-до Ягдагһаа гарбалтай долоон нютагаархиднай Волга руу дүтэлхэ замууд дээрэ немцүүдэй частьнуудаар хүреэлэгдээ ха юм! Булта тэдэнэр түмэр замай 80-дахи батальоной барилгын ротын сэрэгшэд байгаа: Будаев Базар Бальшинович, Бадмаев Цыдып Лонхоевич, Митапов Очир Номшиевич, Раднаев Намдак Цыдыпович, Санжиев Цыремпил Бодиевич, Балданов Цырен Тонгобоевич, Цыренов Нима Цыренович.
Тэдэнэй табаниинь - Цыдып Бадмаев, Базар Будаев, Очир Митапов, Намдак Раднаев, Цыремпил Санжиев - плендэ абтаад, концлагерьнуудта абаашагдаһан гэжэ мэдэнэб; нүгөө хоёройнь хуби заяан мүнөөшье болотороо мэдэгдэдэггүй.
Тэдэнэй хуби заяан Эхэ оронойнгоо хуби заяандал адли гашуудалтай. 1941 оной аймшагтай дайнай хатуу хүшэр үдэрнүүдтэ фронтдо татуулһан нютагаархиднай жэл болоогүйдэ дайнда һураггүй үгы болоһон байна. Тэдээн тухай мэдээсэл Хурамхаанайшье, Баргажанайшье аймагуудай сэрэгэй комиссариадай архив соо үгы байгаа.
Һүүлдэнь мэдээжэ болоо: сэрэгшэд Воронеж хотын хажуудахи Кантемировка гэжэ газарта плендэ абтаһан байгаа (Berfonalkarte / Дайнай плендэ абтаһан хүнүүдэй хубиин карта соохи мэдээсэлэй ёһоор).
Ягдагай гурбан хүбүүдые, бусад плендэ абтаһан сэрэгшэдтэй хамта, адуу мал зөөдэг вагон соо ашаад, Германиин концлагерьнуудай нэгэндэ шанга харуул доро абаашаһан байна. Тэдэнэй хоёрынь амиды үлэһэн юм. Эдэ хэд бэ гэбэл, Цыдып Лонхоевич Бадмаев ба Базар Бальшинович Будаев болоно. Очир Номшиевич Митапов концлагерьта наһа бараа.
Манай залуу нютагаархид бэдэрэлгэ хэжэ эхилээ. 1942 оной июль hарада Волга шадарта дүтэлхэ замууд дээрэ немец сэрэгүүдэй хүреэлэгдэнхэй Ягдагай хүбүүд тухай мэдээсэл абахын тула нэмэлтэ ажал ябуулhаниинь тэдэниие hайн үрэ дүндэ хүргэбэ.
Дайнда абтаһан хүнүүдэй түрэлхидые олоходонь туһалдаг Германиин Alla Rusanova Wanninger эрхэтэнтэй бэшэлсээ. Элирүүлэгдэһэн хүнүүдэй хоёр Намдак Цыдыпович Раднаев ба Цыремпил Бодиевич Санжиев гэгшэдые Киев шадар совет плендэ абтаһан Дарница концлагерьта (Stalag 339 Kiew-Darniza) эльгээһэн байгаа. Ажал хүдэлмэриин ядаралһаа, бэе махабадай ядаралһаа боложо, Ягдагай хоёр хүбүүд Киев шадарай концлагерьта хосороо.
Россиин урда зүгтэ 1942 оной зун болоһон байлдаанда хабаадаһан үшөө хоёр нютагаархидай хуби заяан элирэнгүй үлэнхэй. Эдэ хадаа Балданов Цырен Тонгобоевич ба Цыренов Нима Цыренович гэгшэд.
Би ород хэлэн дээрэ зэдэлдэг «Белые журавли» гэhэн алдарта дуунуудай үгэнүүдые буряадууд хэлэн дээрэ оршуулжа туршаа hэм.
«Заримдаа һанаан соом сэрэгшэд
Шуһата байлдаанһаа бусаагүй хадаа,
Хара энэ газарта хэзээш хэбтээгүйдли,
Сагаан тохорюунууд боложо хубилаа ха даа».
Цыренжаб Чойропов.
1248