Александр Грин
Баабай басган хойрой Шэнэ елэй һайндэр
(Новогодний праздник отца и маленькой дочери)
I
Коменвиль гэжэ город тиитэрээ сэбэр-нягта, шууяа-наймаатай гэхээр бэшэ.
Нэгэ Эгмонд Дрэп гэжэ нэртэй эрдэмтэ ехэ городуудаан шэлээрхэжэ, амар газартьхиим гэжэ һанаад, энэ городто байдаг болбо.
Арбан табан ел урда тээ хоёр тоомтой научна хүдмэр эхилаан байгаа.
Үшөө студент ябхадаа, бэшче ороо. Дрэп даараа, үлдөө, ходо юумээр дутаа, мүнгэ абхадаа, гансхан мелка переводууд, корреспонденци юумэшэ бэшаанаа башай-башай гонорар абдаг байгаал даа, теэд тэдээни түлөө түлэгдаан мүнгэн байгаа гойдаа. Бүхы сүлөө сагтаа Дрэп унтха-хэбтхээ больтороо гансхан хүдмэрөө бэшдэг байгаа. Юугээрш һониргхоо болёо, миин Тавинии басгаяа бэшаан юумэшэ уншхаан бэшэ.
Тавинии урагуудтаа байдаг байгаа.
Ёргоотой байхадань, эхэнь гээгдээ. Нэг дахин, али хоёрууг даа, Тавиниияа баабайдань нэг хүгшэн изии асардаг байгаа, бүргэдэй хоншоордли хамар дээрээ Дрэпые үлгэжэ алхааршги һанаатай. Тэрээни үгытэй байгаашиинь хараамбьеэр, эндэ-тэндэ дуугархадань, уг-маг байхадань амь бүдтүүниинь хүрдэг байгаадьхиим.
Ел бүри һаларай һалан Дрэпэй гэр соо богиинь ехэдээ, обоо-собоо, теэд бэшшайгаан сааруушиинь – баһа нэмээ, хүдэн ел соо иимэ хүршэнэртэй тэнсэжэ ядажайш.
Уршиигаан носовой платогууд, гутуунай щётконууд, номууд, баллараан аяга, рамканууд, карточканууд, элдэбэйн ондоо юумэд, хуу шоройдо хушагдаан үргэн полка дээр хэбтэнэ, тетрадюдтай, сааруудтай хуу обооролдоо. Зарьматалдаа налгай, нервна Дрэп бэшхиимэй олжо ядаад, муу һайн саарууд дээр гэнтэ тархидаа ораан юумэшэ бэшдэг зантай байгаа.
Гурба ел тээ мэдээ ороод, швейцарай һамгантай хэлсээ: үдэртэ нэг дахин башай уборка хэхэ гэжэ. Теэд нэгтэ манжета дээр бэшаан юумьеэ арилгаад, бузараар бэдирээ. Олжо ядаад, тэрнээ угаагдхаа байгаан бельётой корзина соо олоо. Ээжайха уураа хүрөөд, эхнэрээ үльдче хаяа. «Иргүүтэй хүнш» гэжэ тэрэнь хэлжэ үрдеэ. Тэрнаан хойшо Дрэп габ-гансаараа энэ жизняатяа байлдаа.
II
Дрэпэй дэгэл, шляпаяа үмдэтэр, боро хираан болоо. “Юу хэхэ бэлэйб” гэжэ бузараар һанжайтраа, телеграмма харжархёо. “Баабай, би мүнөөдэр найманда ерхэб, шамьяа ехээр тэбэрьнэб”, – гэж Тави басганиинь бэшаан байгаа. Энээни уншаад, Дрэп “Иихэдээ, вокзал ошхобшаам!” гэжэ ганста һанжархёо.
Ураздар шкап соо нэгэ мелка ассигнацяа хэан байгаа, последня мүнгэниинь, тэрээндээ извозчига абха, үшөө башай эдьхиимэндэ хүртхаабз гэжэ һанаан байгаа. Теэд тэрнээ хаана хээшээ мартаад, ондоо юумэ, номоо 32-хи глава тухай шэбшче орбо, теэд телеграммаа дахян хараад, баярлаа, Тави басгаяа нюур һанжархёод.
Мүнөө гансхан басгаяа шэбшнэ. Хаяа-хана мүргэжайш, мүнгөө бэдернэ, гурбадьха полка руу гараа хээд, тэндаанаа ээжэйха хүндэн сааруудаа татьжа хаяба. Тэдэнээ хаана хэлтэйб гэжэ һанаад, богой корзина соо шэгэлжэрхёо, ябуутан тэдэнээ уншажайш, хүдэн ел соо бэшаан юумэдээ эн-тэримэй һанжайш.
Дрэп бэшжайгаан хүдмэрөө шэбшхэдээ аль һанхадаа, ойлгодог байгаа: наһаараа энэ хүдмэртёо хамтаа, хамтаа түрөө, ургаа, хүндли. Энэ ажалынь тэрэнэй һанаанда - мананай саатай байгаан һолонгодли харагддаг али алтан цепьдли, сээлэй хоёр эрье холбоогаан, үшөө сэхэ зүб юумэй хүн зондо хэлаан тэнгэриин абяандли. Дрэп хүдмэр хоёр нэгэн байгаал даа.
Одоошгаан хооһон сигарна коробка соо хэгдаан ассигнаця олоод, аяар орой болаан хойно, табагой найманда газаашаа гүйжэ гарба.
III
Нэг хүдэн минута болаан хойно Тави баабайяа гэртэ ербэ. Нахлаатаан еврейдля швейцар үүдэ неэжэ үгөө.
- Баабайтнай ябаа, тани угтхаа. А, та ехы болаан байнат.
- Саг ябна – гэж Тави хэлнэ.
Мүнөө ерхэдээ гансаараа буугаа. Арбан дүрбэтэй байгаал даа, теш хадаа бэеэ бузар ехэдли тоолоодьхиим.
Кабинет соонь орбо.
- Конюшня - гэж ехээр һонирхаандаа хэлээ. – Хамуулаагой амбар. Баабай, шимни, ши ямар хүдмэршэ хүмшдаа, теэд бузараар гансаарднаш! Малгаадар Шэнэ ел байншуу!
Ехээр баабайяа хайрладаг, дуртай хойноо, торгон дэгэлээ тайлжа, хамсыяа шуугаад, уборка хэжэ эхилбэ даа. Ехэ номууша тооһонаан һэжэрээд, нэгтэй суглуулаа. Форточка неэхэдэнь, түлигдөөүгэй, тамхинаан хара болаан, шиигтэй комната руу сэбэр агаар орбо.
Тави скатертя дэлгээгээд, айгадаа түргхэнөөр угаажа хаяад, камин түльбэ. Богой корзинаан саарууша абаад, камин руу шэгэлжэ мэдээ, кухня соо олдаан бог хог, уголь дээраань нэмээгээ. Кофе шанба. Харгыдаа абаан эдьхимээ стол дээрээ табьбя. Дуулжайш, хүхюутэйгээр уборка хэнэл даа, баабайм хүдии баярлахиимааб гэжайш һанна.
Шагаабарта гал аһаашии хараад, басгамни гэртээ ерээбштаа гэжэ баабайнь баярлаба. Аальханаар гэртээ орбо. Түраан басгаяа ехы, шанга гарнуудаараа болгоомжотой тэбереэд, яргана.
- Баабай, шамьяа ехээр һанааб!
- Ай бурхан, би – баһа. Хахад ел харалсаагойбдь. Хэр хүрөөбш?
- Һайн, мүнөө намай гансаариим табяагэй, гувернантка Цецилигой ябжа налайгааб.
Хариш даа, ши тойроод, хэдтээ, юумэй харнууш?
- Үгэй, гансхан шамай.
- А үшөө?
- Юу?
- Ямар юумэ анхардаггой хүүмш! Һайнаар харииш даа.
Дрэп одоошгаан харба.
Стол дээр эдьхиимэ табяатай, айганууд. Кофейник дээр – халуун утаан, хлемэ, фруктнууд, сыр, хэршуулаан паштет.
Дрэп бүри ондоогоор эдеэлдэгэл даа, бодчойж, ябжайш, номоо урдаа барьжайш.
Гэрэйнь оёор хамуулаан, мебелиинь – тухтайгаар табигдаан. Камин соо гал дүраан...
- Би мэндээлдяа, теэд малгаадар хуу гартаа абхаб, хараарайш даа – гэрнэй яларха байха.
Дрэп уяраандаа басгаяа зөөлөөр гэтэжэ, хөө болаан гарнуудайнь хараад, һурхиим:
- Мүнөө теэд шамьяа тооһонаан аршхабдь. Хаанаан түлеэ абаабш?
- Кухня соо башай уголь байгаа.
- Заа-зуу бии байгаабш даа.
- Теэд, үшөө тэр корзина соо бузар ехэ сааруун байгаа.
Дрэп, үшөө һайнаар олгоогой, басгаяа хараад, яараандаа һураа:
- Ямар корзина соо гэнэш? Стол доро байгаашууг?
- Тиимааб даа! Хүдии тэр корзина соо хэрэггой сааруун байгааб, тэр мүртөө муугаар дүрөө.
Дрэп һанаад, хуу ойлгожорхёо.
IV
Ганста үһэниинь сайжа эхилээ, нюдэндэнь харанхы болаандли. Юуш хээшээ мэдхээ болёод, электрическэ лампаа унтаргаажархёо. Тэрэ басгы абараа – баабайяа нюур хараадаа, хэзээш мартхой байгаа. Дрэпэй шарай хаб-хара болоо, зүрхэниинь мултараандля.
Ухаандаа – хана тээшэ, шулууша мүргэжайш, ниидче байгаандли.
- Баабай, ши иитэрээ харанхыда дуртаймууш? Хаана үһээ хуу тооһон болгообш? – гэжайш басганиинь һонирхоод һурна.
Басганаа иимэ яргалтай, сэбэр дуу хоолой шагнахадаа, тархяараа муу болоогой, иргүүтээгой. Басгаяа харна. Тавинии баабайдаа ехэл баяртай. Басганайнь осоодьхо баабайнь алтан дураар бата хамгаалагдаад байна бшуу.
- Баабай, хэрэбш! Би шинииеэ ерхии ехээр хүлеэгээб, амаруулхаа һанааб. Юундэ уйлнаш? Бу уйла, намда муу болно!
Дрэп үшөө нэг хүдии муудаа, досоонь хуу яншана, теэд басгаяа хараан хойноо, арайнш гэжэ дуугаараа:
- Би бэшэ уйлхойб.
Хүнэй сэдьхэл соо зарьматалдаа бүхы наһаараа түлхэ иимэ баяр-яргал байдагал даа. Би тэрээни һая ойлгооб...
Үшөө ехээр хүдэлжэ орхоб. Үшөө табан ел.
Юумьеэ бэшшайхдаа, шиниеэ халуун зүрхэ, дулаан гарнуудыш һанжа байхаб.
Зүблөөл даа энээн тухай.
- Биди гэртээбдь!
Дулма Баторова баргажан аялга дээрэ оршуулаа
Баабай басган хойрой Шэнэ елэй һайндэр
(Новогодний праздник отца и маленькой дочери)
I
Коменвиль гэжэ город тиитэрээ сэбэр-нягта, шууяа-наймаатай гэхээр бэшэ.
Нэгэ Эгмонд Дрэп гэжэ нэртэй эрдэмтэ ехэ городуудаан шэлээрхэжэ, амар газартьхиим гэжэ һанаад, энэ городто байдаг болбо.
Арбан табан ел урда тээ хоёр тоомтой научна хүдмэр эхилаан байгаа.
Үшөө студент ябхадаа, бэшче ороо. Дрэп даараа, үлдөө, ходо юумээр дутаа, мүнгэ абхадаа, гансхан мелка переводууд, корреспонденци юумэшэ бэшаанаа башай-башай гонорар абдаг байгаал даа, теэд тэдээни түлөө түлэгдаан мүнгэн байгаа гойдаа. Бүхы сүлөө сагтаа Дрэп унтха-хэбтхээ больтороо гансхан хүдмэрөө бэшдэг байгаа. Юугээрш һониргхоо болёо, миин Тавинии басгаяа бэшаан юумэшэ уншхаан бэшэ.
Тавинии урагуудтаа байдаг байгаа.
Ёргоотой байхадань, эхэнь гээгдээ. Нэг дахин, али хоёрууг даа, Тавиниияа баабайдань нэг хүгшэн изии асардаг байгаа, бүргэдэй хоншоордли хамар дээрээ Дрэпые үлгэжэ алхааршги һанаатай. Тэрээни үгытэй байгаашиинь хараамбьеэр, эндэ-тэндэ дуугархадань, уг-маг байхадань амь бүдтүүниинь хүрдэг байгаадьхиим.
Ел бүри һаларай һалан Дрэпэй гэр соо богиинь ехэдээ, обоо-собоо, теэд бэшшайгаан сааруушиинь – баһа нэмээ, хүдэн ел соо иимэ хүршэнэртэй тэнсэжэ ядажайш.
Уршиигаан носовой платогууд, гутуунай щётконууд, номууд, баллараан аяга, рамканууд, карточканууд, элдэбэйн ондоо юумэд, хуу шоройдо хушагдаан үргэн полка дээр хэбтэнэ, тетрадюдтай, сааруудтай хуу обооролдоо. Зарьматалдаа налгай, нервна Дрэп бэшхиимэй олжо ядаад, муу һайн саарууд дээр гэнтэ тархидаа ораан юумэшэ бэшдэг зантай байгаа.
Гурба ел тээ мэдээ ороод, швейцарай һамгантай хэлсээ: үдэртэ нэг дахин башай уборка хэхэ гэжэ. Теэд нэгтэ манжета дээр бэшаан юумьеэ арилгаад, бузараар бэдирээ. Олжо ядаад, тэрнээ угаагдхаа байгаан бельётой корзина соо олоо. Ээжайха уураа хүрөөд, эхнэрээ үльдче хаяа. «Иргүүтэй хүнш» гэжэ тэрэнь хэлжэ үрдеэ. Тэрнаан хойшо Дрэп габ-гансаараа энэ жизняатяа байлдаа.
II
Дрэпэй дэгэл, шляпаяа үмдэтэр, боро хираан болоо. “Юу хэхэ бэлэйб” гэжэ бузараар һанжайтраа, телеграмма харжархёо. “Баабай, би мүнөөдэр найманда ерхэб, шамьяа ехээр тэбэрьнэб”, – гэж Тави басганиинь бэшаан байгаа. Энээни уншаад, Дрэп “Иихэдээ, вокзал ошхобшаам!” гэжэ ганста һанжархёо.
Ураздар шкап соо нэгэ мелка ассигнацяа хэан байгаа, последня мүнгэниинь, тэрээндээ извозчига абха, үшөө башай эдьхиимэндэ хүртхаабз гэжэ һанаан байгаа. Теэд тэрнээ хаана хээшээ мартаад, ондоо юумэ, номоо 32-хи глава тухай шэбшче орбо, теэд телеграммаа дахян хараад, баярлаа, Тави басгаяа нюур һанжархёод.
Мүнөө гансхан басгаяа шэбшнэ. Хаяа-хана мүргэжайш, мүнгөө бэдернэ, гурбадьха полка руу гараа хээд, тэндаанаа ээжэйха хүндэн сааруудаа татьжа хаяба. Тэдэнээ хаана хэлтэйб гэжэ һанаад, богой корзина соо шэгэлжэрхёо, ябуутан тэдэнээ уншажайш, хүдэн ел соо бэшаан юумэдээ эн-тэримэй һанжайш.
Дрэп бэшжайгаан хүдмэрөө шэбшхэдээ аль һанхадаа, ойлгодог байгаа: наһаараа энэ хүдмэртёо хамтаа, хамтаа түрөө, ургаа, хүндли. Энэ ажалынь тэрэнэй һанаанда - мананай саатай байгаан һолонгодли харагддаг али алтан цепьдли, сээлэй хоёр эрье холбоогаан, үшөө сэхэ зүб юумэй хүн зондо хэлаан тэнгэриин абяандли. Дрэп хүдмэр хоёр нэгэн байгаал даа.
Одоошгаан хооһон сигарна коробка соо хэгдаан ассигнаця олоод, аяар орой болаан хойно, табагой найманда газаашаа гүйжэ гарба.
III
Нэг хүдэн минута болаан хойно Тави баабайяа гэртэ ербэ. Нахлаатаан еврейдля швейцар үүдэ неэжэ үгөө.
- Баабайтнай ябаа, тани угтхаа. А, та ехы болаан байнат.
- Саг ябна – гэж Тави хэлнэ.
Мүнөө ерхэдээ гансаараа буугаа. Арбан дүрбэтэй байгаал даа, теш хадаа бэеэ бузар ехэдли тоолоодьхиим.
Кабинет соонь орбо.
- Конюшня - гэж ехээр һонирхаандаа хэлээ. – Хамуулаагой амбар. Баабай, шимни, ши ямар хүдмэршэ хүмшдаа, теэд бузараар гансаарднаш! Малгаадар Шэнэ ел байншуу!
Ехээр баабайяа хайрладаг, дуртай хойноо, торгон дэгэлээ тайлжа, хамсыяа шуугаад, уборка хэжэ эхилбэ даа. Ехэ номууша тооһонаан һэжэрээд, нэгтэй суглуулаа. Форточка неэхэдэнь, түлигдөөүгэй, тамхинаан хара болаан, шиигтэй комната руу сэбэр агаар орбо.
Тави скатертя дэлгээгээд, айгадаа түргхэнөөр угаажа хаяад, камин түльбэ. Богой корзинаан саарууша абаад, камин руу шэгэлжэ мэдээ, кухня соо олдаан бог хог, уголь дээраань нэмээгээ. Кофе шанба. Харгыдаа абаан эдьхимээ стол дээрээ табьбя. Дуулжайш, хүхюутэйгээр уборка хэнэл даа, баабайм хүдии баярлахиимааб гэжайш һанна.
Шагаабарта гал аһаашии хараад, басгамни гэртээ ерээбштаа гэжэ баабайнь баярлаба. Аальханаар гэртээ орбо. Түраан басгаяа ехы, шанга гарнуудаараа болгоомжотой тэбереэд, яргана.
- Баабай, шамьяа ехээр һанааб!
- Ай бурхан, би – баһа. Хахад ел харалсаагойбдь. Хэр хүрөөбш?
- Һайн, мүнөө намай гансаариим табяагэй, гувернантка Цецилигой ябжа налайгааб.
Хариш даа, ши тойроод, хэдтээ, юумэй харнууш?
- Үгэй, гансхан шамай.
- А үшөө?
- Юу?
- Ямар юумэ анхардаггой хүүмш! Һайнаар харииш даа.
Дрэп одоошгаан харба.
Стол дээр эдьхиимэ табяатай, айганууд. Кофейник дээр – халуун утаан, хлемэ, фруктнууд, сыр, хэршуулаан паштет.
Дрэп бүри ондоогоор эдеэлдэгэл даа, бодчойж, ябжайш, номоо урдаа барьжайш.
Гэрэйнь оёор хамуулаан, мебелиинь – тухтайгаар табигдаан. Камин соо гал дүраан...
- Би мэндээлдяа, теэд малгаадар хуу гартаа абхаб, хараарайш даа – гэрнэй яларха байха.
Дрэп уяраандаа басгаяа зөөлөөр гэтэжэ, хөө болаан гарнуудайнь хараад, һурхиим:
- Мүнөө теэд шамьяа тооһонаан аршхабдь. Хаанаан түлеэ абаабш?
- Кухня соо башай уголь байгаа.
- Заа-зуу бии байгаабш даа.
- Теэд, үшөө тэр корзина соо бузар ехэ сааруун байгаа.
Дрэп, үшөө һайнаар олгоогой, басгаяа хараад, яараандаа һураа:
- Ямар корзина соо гэнэш? Стол доро байгаашууг?
- Тиимааб даа! Хүдии тэр корзина соо хэрэггой сааруун байгааб, тэр мүртөө муугаар дүрөө.
Дрэп һанаад, хуу ойлгожорхёо.
IV
Ганста үһэниинь сайжа эхилээ, нюдэндэнь харанхы болаандли. Юуш хээшээ мэдхээ болёод, электрическэ лампаа унтаргаажархёо. Тэрэ басгы абараа – баабайяа нюур хараадаа, хэзээш мартхой байгаа. Дрэпэй шарай хаб-хара болоо, зүрхэниинь мултараандля.
Ухаандаа – хана тээшэ, шулууша мүргэжайш, ниидче байгаандли.
- Баабай, ши иитэрээ харанхыда дуртаймууш? Хаана үһээ хуу тооһон болгообш? – гэжайш басганиинь һонирхоод һурна.
Басганаа иимэ яргалтай, сэбэр дуу хоолой шагнахадаа, тархяараа муу болоогой, иргүүтээгой. Басгаяа харна. Тавинии баабайдаа ехэл баяртай. Басганайнь осоодьхо баабайнь алтан дураар бата хамгаалагдаад байна бшуу.
- Баабай, хэрэбш! Би шинииеэ ерхии ехээр хүлеэгээб, амаруулхаа һанааб. Юундэ уйлнаш? Бу уйла, намда муу болно!
Дрэп үшөө нэг хүдии муудаа, досоонь хуу яншана, теэд басгаяа хараан хойноо, арайнш гэжэ дуугаараа:
- Би бэшэ уйлхойб.
Хүнэй сэдьхэл соо зарьматалдаа бүхы наһаараа түлхэ иимэ баяр-яргал байдагал даа. Би тэрээни һая ойлгооб...
Үшөө ехээр хүдэлжэ орхоб. Үшөө табан ел.
Юумьеэ бэшшайхдаа, шиниеэ халуун зүрхэ, дулаан гарнуудыш һанжа байхаб.
Зүблөөл даа энээн тухай.
- Биди гэртээбдь!
Дулма Баторова баргажан аялга дээрэ оршуулаа
1018